Giriş

Milletlerarası tahkim; sunduğu hızlı, adil ve uygulanabilir bir uyuşmazlık çözüm süreci niteliği ile devletlerin yargılamasına alternatif olarak uluslararası faaliyet gösteren firmalar bakımından tercih edilen bir yöntem haline gelmiştir. Tahkim yargılaması sürecinde uygulanacak maddi hukuk ve usul hukuku kurallarının yanında, tarafların iddialarına yönelik sunacakları delillerin yeknesak bir kurallar çerçevesinde değerlendirilebilmesi amacıyla Uluslararası Barolar Birliği (“IBA”) tarafından Milletlerarası Tahkimde Delil İkamesi Hakkında Uluslararası Barolar Birliği Kuralları (“IBA Delil Kuralları”) yayınlanmıştır.

IBA Delil Kuralları, milletlerarası tahkim sürecinde uygulayıcılara bir rehber olmaktadır. Bu çalışmada, IBA Delil Kuralları’nın milletlerarası tahkimdeki yeri, bağlayıcılığı ve kapsamında yer alan kurallar incelenecektir.

I. Deliller Bakımından Uygulanacak Hukuk

A. Milletlerarası Tahkimde Uygulanacak Hukuk

Milletlerarası tahkim, uluslararası nitelikteki uyuşmazlıklar bakımından alanında uzman hakemler aracılığıyla daha adil ve daha hızlı bir yargılama sürecine olanak vermesi sebebiyle tercih edilen bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir. 1

Tahkimin hangi durumlarda milletlerarası nitelik taşıdığının tespiti Milletlerarası Tahkim Kanunu 2 (“MTK”) aracılığıyla mümkündür. MTK’ye göre; yabancılık unsuru taşıyan tahkim milletlerarası tahkim niteliği taşımaktadır. MTK’nin 2’nci maddesinde; “1. Tahkim anlaşmasının taraflarının yerleşim yeri veya olağan oturma yerinin ya da işyerlerinin ayrı devletlerde bulunması; 2. Tarafların yerleşim yeri veya olağan oturma yerinin ya da işyerlerinin; a) Tahkim anlaşmasında belirtilen veya bu anlaşmaya dayanarak tespit edilen hâllerde tahkim yerinden, b) Asıl sözleşmeden doğan yükümlülüklerin önemli bir bölümünün ifa edileceği yerden veya uyuşmazlık konusunun en çok bağlantılı olduğu yerden, başka bir devlette bulunması, 3. Tahkim anlaşmasının dayanağını oluşturan asıl sözleşmeye taraf olan şirket ortaklarından en az birinin yabancı sermayeyi teşvik mevzuatına göre yabancı sermaye getirmiş olması veya bu sözleşmenin uygulanabilmesi için yurt dışından sermaye sağlanması amacıyla kredi ve/veya güvence sözleşmeleri yapılmasının gerekli olması, 4. Tahkim anlaşmasının dayanağını oluşturan asıl sözleşme veya hukukî ilişkinin, bir ülkeden diğerine sermaye veya mal geçişini gerçekleştirmesi” durumlarının birinin varlığında tahkimin, milletlerarası tahkim olarak kabul edileceği belirtilmektedir.

Milletlerarası tahkim kapsamında yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklar bakımından birden fazla hukuk sistemi gündeme gelebilmektedir. Bu nedenle yargılama sürecinin başında milletlerarası tahkimde uygulanacak hukuku tespit etmek öncelik taşımaktadır.

Milletlerarası tahkim yargılamalarında uygulanacak hukuk, tahkim yeri hukuku olup tahkim yerinin milletlerarası tahkime ilişkin emredici hükümleri yargılamada uygulanır. Tahkim yerinin milletlerarası emredici hükümlerine aykırı olmamak kaydıyla taraflar tahkim yargılamasına uygulanacak kuralları belirleyebilirler. 3 Bu durum MTK’nin 8’inci maddesinin ilk fıkrasında; tarafların tahkim yargılamasında uygulanacak kuralları MTK’nin emredici hükümlerine aykırı olmamak kaydıyla kararlaştırabilecekleri veya bir kanun, milletlerarası veya kurumsal tahkim kurallarına atıfta bulunmak suretiyle belirleyebilecekleri şeklinde düzenlenmektedir.

Tahkim yeri hukukunun uygulanacak hukuk olması sebebiyle tahkim yeri ile ilgili MTK düzenlemesine değinmek gerekmektedir. MTK’nin 9’uncu maddesinde belirtildiği üzere; tahkim yeri; taraflarca serbestçe kararlaştırılabilir. Tarafların tahkim yerini seçmemiş olmaları halinde tahkim kurumu tarafından veya hakemler tarafından somut uyuşmazlığın koşullarına göre belirlenebilmektedir.

B. Milletlerarası Tahkimde İspat Yükü ve Deliller Konusunda Uygulanacak Hukuk

Bir yargılama sürecinde tarafların iddialarını ispatlamak üzere kullandıkları araçlar delil olarak adlandırılmaktadır. Taleplerin haklılığı, ispat hukuku çerçevesinde deliller vasıtasıyla değerlendirilebilmektedir. Delillerin ikamesi; delil türleri, ispat yükü, iddiaların hangi delillerle ispatlanacağı gibi ispat hukuku bakımından incelenen konulardan biri olarak karşımıza çıkmaktadır. 4

İspat, hem usul hukuku hem maddi hukuk kuralları ile ilgilidir. Kıta Avrupası hukuk sisteminde durum böyleyken Anglo Sakson hukuk sistemi bakımından ispat usul hukuku kapsamına girmektedir. Türkiye’de de kural olarak ispat usul hukuku kapsamında kabul edilse de maddi hukuk tarafından yapılan bir düzenleme olduğunda ilgili yargılama sürecinde uygulama alanı bulur. Bu nedenle milletlerarası yargılamada uyuşmazlığa uygulanan maddi hukuk ispata ilişkin bir kural getiriyorsa bu kuralın uygulanması gerekmektedir. 5

Milletlerarası tahkimde de deliller bakımından uygulanacak hukuk; kural olarak tahkim sürecinde yargılamanın usulüne uygulanacak hukuk olarak kabul edilmektedir. 6

Milletlerarası tahkim yargılamasının sahip olduğu çok uluslu nitelik sebebiyle uygulamada milli çerçevede belirlenen milletlerarası tahkim kurallarında ve kurumsal tahkim merkezleri kurallarında delillere yönelik düzenlemelere çok az sayıda rastlanmaktadır. Özellikle Anglo Sakson Hukuk Sistemi ve Kıta Avrupası Hukuk Sistemi arasındaki farklı uygulamaları en aza indirebilmek ve yekneksaklık sağlamak amacıyla IBA Delil Kuralları uygulama alanı bulmaktadır. 7

II. Milletlerarası Tahkimde Delil İkamesi Hakkında Uluslararası Barolar Birliği Kurallarının Yeri ve Bağlayıcılığı

IBA Delil Kuralları, IBA tarafından 17 Aralık 2020 tarihinde; aynı başlık altında 1999 ve 2010 yıllarında yayınlanan kuralların revize edilmesi suretiyle kabul edilmiştir. 8 IBA Delil Kuralları uluslararası rehber niteliği taşımaktadır. IBA Delil Kuralları, farklı uygulamalardan gelen tarafların uyuşmazlıklarının çözümünde tahkime uygulanacak hukuk kurallarını, kurumsal ve ad hoc tahkim kurallarını tamamlayıcı özelliktedir. 9 IBA Delil Kuralları da, kurumsal tahkim merkezlerinin düzenlendiği kurallar gibi tarafların bu kuralların uygulanması konusunda anlaşma sağlamaları halinde bağlayıcı nitelik kazanmaktadır. 10 IBA Delil Kuralları’nın uygulanabilmesi için tarafların bu yönde anlaşma sağlaması veya hakem heyeti tarafından bu yönde bir karar verilmesi gerekmektedir. 11 IBA Delil Kuralları’nın bir kısmı veya tamamı tahkim yargılamasında uygulanabileceği gibi değiştirilerek veya sadece bir rehber niteliğinde kullanmak da mümkündür. 12

III. Milletlerarası Tahkimde Delil İkamesi Hakkında Uluslararası Barolar Birliği Kuralları

Bu bölümde IBA Delil Kuralları başlıklar halinde açıklanmaktadır. Kurallara ilişkin değerlendirme son bölümde gerçekleştirilecektir.

A. Uygulanma Kapsamı

Tahkim yargılamasında, tahkim yerinin emredici nitelikteki milletlerarası tahkim kurallarına aykırı olmamak şartıyla tarafların kabul ettiği kurallar ve boşluk olduğu durumlarda hakemlerin belirlediği kurallar uygulanabilmekte olup IBA Delil Kuralları’nın uygulanmasına karar verilmesi halinde anlaşma sağlandığı şekilde kurallar uygulama alanı bulur veya hakemler tarafından bir rehber olarak kabul edilebilir. 13 Tahkimin yürütülmesinde uygulanan kurumsal, ad hoc veya farklı kurallar ile IBA Delil Kuralları arasında çelişki olması durumunda, taraflar aksini kararlaştırmadığı sürece, hakem heyeti IBA Delil Kuralları ve diğer kuralların amaçlarına uygun olacak şekilde kuralları uygular.

Aksine bir anlaşma bulunmadığı takdirde; IBA Delil Kuralları’nın uygulanacağı yönünde yapılan anlaşmanın tarihinde yürürlükte olan kurallar uygulanır. IBA Delil Kuralları’nın anlamına ilişkin uyuşmazlık olması halinde hakemlere tahkim yargılamasının şartlarına uygun olacak biçimde yorum imkanı getirilmiştir.

B. Deliller ile İlgili Hususlarda İstişare

Hakem heyeti taraflar ile görüşme sağlayarak delillerin sunulmasına dair zamanı, usulü ve kapsamı belirler. Bu çerçevede; bilirkişi raporları, tanık ifadeleri, sözlü ifadelerin alınması, belgelerin sunulmasına ilişkin şartlar, delillere yönelik gizlilik ve veri güvenliğine ilişkin hususlar değerlendirilir. Hakem heyeti, tarafları dava ile ilgili ön sorun olarak incelenebilecek, davaya etki edecek konuları bildirmeye teşvik eder.

C. Belgeler

Uyuşmazlığın tarafları, kendilerinde mevcut olan tüm belgeleri, belirlenen süre içerisinde, hakem heyetine ve diğer tarafa sunar. Hakem heyetinin belirlediği süre zarfında her bir taraf diğer taraflardan belge sunulmasına yönelik istemde bulunabilir (“İbraz İstemi”).

İbraz İstemi’nde bulunan tarafın, söz konusu belgelerin tespitini sağlayacak nitelikte bir talepte bulunması gerekmektedir. Talep eden tarafın, belgelerin varlğına kanaat getirilecek şekilde arama yöntemlerini belirlemesi de beklenir. Bu konuda hakem heyeti tarafından da arama yöntemine yönelik belirleme yapılması mümkündür. Talep edilen belgelerin dava ile ilgisinin ve dava sonucuna etkisinin belirtilmesi, söz konusu belgelerin neden talep eden tarafından sunulamadığı ve talep edilen belgelerin neden diğer tarafta olduğuna dair hususların açıklanması beklenir.

Kendisinden İbraz İstemi’nde bulunulan taraf, hakem heyetinin verdiği süre içerisinde ibraza yönelik bir itirazı olmadığı takdirde hakem heyetine talep edilen belgeleri sunmakla yükümlüdür. İbraz İstemi’ne itiraz olması durumunda kendisine verilen süre içerisinde bu itirazı yazılı bir şekilde gerçekleştirmesi gerekir. İtiraz bakımından sıralanan sebeplerden birinin varlığı aranmaktadır: (i) IBA Delil Kuralları 3.3’üncü madde kapsamında; İbraz İstemi’nin taşıması gereken nitelikleri taşımaması (ii) IBA Delil Kuralları 9.2’nci madde kapsamında; taraflardan birinin talebi üzerine hakem heyeti tarafından tahkim yargılamasının dışında tutulması (iii) IBA Delil Kuralları 9.3’üncü madde kapsamında; hukuka aykırı olarak elde edilmiş bir delil olması.

Hakem heyetinin talimat vermesi halinde talep eden taraf itiraza karşı cevap sunma hakkına sahiptir. Hakem heyeti itirazlar bakımından bir müzakere ortamı sağlar. Taraflardan birinin talebi üzerine; hakem heyeti İbraz İstemi’ne yönelik getirilen itiraz konusunda bir karar vermesini talep edebilir. Hakem heyetinin ibraz kararı üzerine; söz konusu belgeler hakem heyetine sunulur.

İbraz İstemi’ne yönelik itiraz bakımından, istisnai olarak, hakem heyeti bağımsız ve tarafsız bir bilirkişi atayarak bilirkişi raporu üzerinden bir karar verebilir. Bu halde bilirkişi sır saklama yükümlülüğü altındadır, belge hakem heyeti veya taraflara ifşa edilemez.

Taraflardan birinin tahkime taraf olmayan bir kişi ve kuruluştan edinilmesi gereken bir belge talep etmesi halinde; taraflar hakem heyetinin kendisine verdiği süre içerisinde ilgili belgenin elde edilmesi için hakem heyetinden hukuki girişimde bulunulmasını talep edebilir veya kendisinin bu süreci bizzat yürütmesi için izin isteyebilir. Hakem heyeti, belgelerin davanın sonucuna etkisinin olduğuna, İbraz İstemi’nin taşıması gereken özellikleri taşıdığına, tahkim yargılaması dışında tutulan bir belge olmadığına veya hukuka aykırı elde edilmiş bir delil olmadığına kanaat getirirse bu konuda uygun gördüğü girişimlerde bulunur veya tarafları girişimlerde bulunma hususunda yetkilendirir.

Hakem heyeti; tahkim yargılaması sona ermeden önce taraflardan belge ibraz etmesini isteyebilir, tahkim yargılamasına taraf olmayan kişi veya kuruluşlardan belge edinilmesinin gerekmesi halinde uygun girişimlerde bulunabilir veya taraflardan bu konuda gayret göstermelerini sağlayabilir. Tarafların bu halde itiraz hakları saklıdır.

Tarafların, hakem heyetinin verdiği süre içerisinde ek belge sunmaları mümkündür. Taraflarca veya hakem heyetince aksi kararlaştırılmadığı sürece; belgelerin asıllarına uygun olması gerekir ve hakem heyeti tarafından istenilmesi halinde aslı sunulur; elektronik ortamda bulunan belgeler ekonomik ve elverişli bir şekilde sunulur; taraflar belgelerin birden fazla kopyasını sunmakla yükümlü değildir; İbraz İstemi’ne cevaben sunulan belgelerin tercüme edilmesi gerekli değildir; tahkim dilinden farklı bir dilde olan belgeler tercümeleri ile birlikte tercüme şerhi ile hakem heyetine sunulur.

Tahkim yargılaması esnasında sunulan kamuya açık olmayan belgeler gizli tutulur ve sadece tahkim yargılaması için kullanılır. Gizlilik yükümlülüğünün istisnalar şu şekildedir: (i) bir tarafın bilgi açıklamasının hukuki bir yükümlülüğünü yerine getirmesi; (ii) hukuki bir hakkını koruması; (iii) bir kararı devlet mahkemeleri veya diğer yargı organları nezdinde icraya koyması veya (iv) itiraz etmesi için gerekli olduğu haller. Hakem heyeti gizlilik yükümlülüğüne ilişkin kararlar alabilir.

Belge ibrazına yönelik zamanın belirlenmesi bakımından hakem heyeti tahkim yargılamasının yetki sorunu, tazminat, sorumluluk gibi farklı aşamalara sahip olması durumunda her bir aşama için ayrı zamanlar belirleyebilir.

D. Tanıklar

Taraflar, kendilerine verilen süre içerisinde tanıklarını ve tanık ifadelerinin konusunu hakem heyetine bildirir. Tarafların çalışanı, temsilcisi herkes tanık olabilir. Bir tarafın çalışanlarının, hukuk danışmanlarının veya temsilcilerinin tanıklarla görüşmesi ve ifadeleri tartışması usulsüz sayılmamaktadır. Hakem heyeti, tarafların dinletmek istediği tanıkların yazılı tanık ifadesini hakem heyetine ve diğer taraflara sunmasına karar verebilir.

Yazılı tanık ifadesi; tanığın ismi ve adresi, tanığın taraflar ile olan mevcut ve geçmiş ilişkisi, eğitim ve tecrübesi, uyuşmazlık konusuyla ilgili tam ve detaylı açıklama ile birlikte tanığın bilgisinin kaynağı, tanığın ifadesinde dayandığı belgeler varsa ilgili belgeler, yazılı tanık ifadesinde kullanılan esas dil ve duruşmada tanığın hangi dilde ifade vereceğine ilişkin beyan, tanığın yazılı ifadesinin doğru olduğuna ilişkin beyan, tanığın imzası, beyanın tarihi ve yeri hususlarını içermelidir.

Yazılı tanık ifadeleri sunulduktan sonra diğer tarafın yazılı tanık ifadelerine, bilirkişi raporlarına ve tahkimde daha önce sunulmamış dilekçelerine veya daha önce beyan edilemeyen yeni olgusal gelişmelere yönelik ek yazılı tanık ifadeleri sunulabilir.

Duruşmada hazır bulunması istenen bir tanığın geçerli bir mazeret olmaksızın duruşmada hazır bulunmaması halinde aksi kararlaştırılmadıkça söz konusu tanığın ifadeleri dikkate alınmaz. Diğer taraflar, duruşmada hazır bulunması talep edilmeyen tanığın yazılı tanık ifadesi kabul etmiş sayılmazlar.

Taraflardan birisi, gönüllü olarak tanık olmayacak birinin ifadesine ihtiyaç duyarsa; tanığın kimliğini, hangi konularda ifadesine ihtiyaç duyulduğunu, tanıklığın davanın sonucuna etkisini belirtmek suretiyle hakem heyetinden girişimde bulunmasını ve bu amaçla kendisine yetki verilmesini talep edebilir.

Hakem heyeti yargılamayı sonladırmadan önce tanık olarak gösterilmeyen bir kişinin duruşmada hazır bulunması için tanıkların bu konuda gayret göstermesini isteyebilir. Tarafların, IBA Delil Kuralları 9.2’nci ve 9.3’üncü maddelerinde düzenlenen “delilin tahkim yargılamasının dışında tutulması” veya “hukuka aykırı delil” sebeplerinden dolayı itiraz hakkı bulunmaktadır.

E. Bilirkişiler

Bilirkişiler IBA Delil Kuralları kapsamında tarafça atanan ve hakem heyeti tarafından atanan bilirkişiler olarak iki grupta düzenlenmektedir.

Taraflar, kendileri tarafından atanan bilirkişiyi ve konusunu hakem heyeti tarafından verilen süre içerisinde belirtir ve bilirkişi raporunu sunar. Hakem heyeti ise taraflar ile müzakere ettikten sonra bağımsız bir bilirkişi atayarak rapor hazırlamasını isteyebilir. Tarafların, hakem heyetinin atadığı bilirkişiye itiraz etme hakları bulunmaktadır. Hakem heyeti tarafından atanan bilirkişinin raporuna karşı tarafların yazılı beyan sunma imkanı vardır.

F. Keşif

Hakem heyeti tarafların talebi üzerine veya resen gerekli gördüğü saha, mal, rapor gibi her türlü sahayı, ürünü ve belgeleri inceleyebilir. Tarafların ve temsilcilerinin hakem heyeti tarafından gerçekleştirilen keşfe katılması mümkündür.

G. İspat Duruşması

Taraflar, hakem heyeti tarafından dinlenilmesini istediği tanıkları heyete ve taraflara bildirir ve duruşmada hazır bulundurur. İspat duruşmasının uzaktan duruşma şeklinde gerçekleştirilmesi mümkündür. Uzaktan duruşmanın sorunsuz bir şekilde yürütülebilmesi için kullanılacak sistemin detayları belirlenir ve bu konuda bir protokol oluşturulabilir. IBA Delil Kuralları kapsamında sözlü ifade verecek tanıkların olumsuz etkilenmemesi için alınması gereken tedbirler de belirlenir.

Hakem heyeti duruşmanın düzenini sağlar, taraflar hakem heyetinin belirlediği sırayla tanıklara soru sorabilir. Duruşmada tanıklardan sonra bilirkişiler dinlenir. Tarafların bilirkişilere de soru sorma imkanı bulunmaktadır.

H. Delillerin Kabul Edilebilirliği ve Değerlendirilmesi

Hakem heyeti delilleri değerlendirir ve davayla olan ilgisini takdir eder. Hakem heyeti bazı delillerin tümünü veya bir kısmını IBA Delil Kuralları’nın 9’uncu maddesinde belirtilen durumlarda tahkim yargılaması dışında tutabilir. Delillerin davayla ilgili olmadığı, hukuk kurallarına veya etik kurallara göre bir engel veya imtiyaz olduğu, delilin sunulmasının taraflara külfet doğurduğu, ticari veya teknik gizlilik gerektiren ve sır olarak kabul edilmiş durumlar delillerin tahkim yargılaması dışında tutulmasına neden olabilir.

Hakem heyeti, taraflardan birinin talebi üzerine veya resen hukuka aykırı kabul edilen bir delili kabul etmeyebilir.

İbraz İstemi ile talep edilen bir belge ile ilgili olarak; kendisinden belge talep edilen taraf talebe itiraz etmezse veya itirazı üzerine hakem heyeti belgeyi sunmasını isterse; talep edilen belgeyi sunmalıdır. Bu halde belgeyi sunmayan taraf tatmin edici bir açıklama yapamazsa hakem heyeti söz konusu belgenin o tarafın aleyhine olduğu kanaatine varabilir. Bu durum, yazılı tanık delili de dahil olmak üzere dava ile ilgili delillerde de geçerlidir.

Hakem heyeti delillerin ikamesi konusunda bir tarafın iyi niyetli olmadığı kanaatine varırsa IBA Delil Kurallarına göre tedbir alır.

Bununla birlikte, bu hususu delil ikamesinden doğam masraflar dahil olmak üzere tahkim masraflarına yönelik vereceği kararda dikkate alır.

Sonuç

IBA Delil Kuralları, tahkim yargılaması sürecinde tahkime uygulanacak hukukun yanında yardımcı bir nitelik taşımaktadır. Söz konusu kurallar bağlayıcı nitelikte olmayıp bir rehber niteliği taşımaktadır.

IBA Delil Kuralları, taraflar veya hakemler tarafından açıkça uygulanacağının kabul edilmesi halinde bağlayıcı bir özellik kazanmaktadır. IBA Delil Kuralları’nın somut durumun özelliklerinin değerlendirilmesi suretiyle uygulanıp uygulanmayacağı konusunda anlaşmaya varmak önem taşımaktadır. Zira delillerin değerlendirilmesi konusunda IBA Delil Kuralları’nın uygulanması tarafların tahkim yargılamasından bekledikleri faydayı sağlayamamalarına neden olabilir. Tarafların uyuşmazlıkların çözümünde deliller konusunda daha esnek bir yapıya sahip olmak, delillerin ikamesinden kaynaklanan maliyeti azaltmak, kurallar çerçevesinde delil sürecinin yargılamayı yavaşlatmasına engel olmak gibi nedenlerle kuralların uygulanmasından kaçınabilirler. Bunun yanında tarafların delil toplama sürecinin zorluklarını sistematik ve dengeli bir düzende aşabilmek, daha adil ve güvenilir bir yol belirlemek amacıyla IBA Delil Kuralları’nın uygulanmasına da karar verebilmeleri mümkündür.

DİPNOT

  1. ÇELİKEL, A. / ERDEM, B. (2017), Milletlerarası Özel Hukuk, Beta Yayınları, 15. Baskı, s.786.
  2. RG. 05.07.2001, S. 24453.
  3. DEMİR GÖKYAYLA, C. (2021), Milletlerarası Tahkimde Delillerin Toplanmasına Uygulanacak Hukuk, Tahkim ve Uygulanacak Hukuk, Ed. Ziya Akıncı/Berk Demirkol, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, s.404-405.
  4. ÇELİKEL / ERDEM, s.496.
  5. ÇELİKEL / ERDEM, s.497
  6. DEMİR GÖKYAYLA, s.404.
  7. ÖMEROĞLU, E. (2021), Milletlerarası Tahkim Yargılamasında Delillerin Toplanmasına İlişkin Prag Kuralları, Tahkim ve Uygulanacak Hukuk, Ed. Ziya Akıncı/Berk Demirkol, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, s.429.
  8. https://www.ibanet.org/resources#collapse2
  9. Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı Hukuk ve Mevzuat Genel Müdürlüğü, Tahkime İlişkin Temel Kavramlar, Düzenlemeler ve Güncel Gelişmeler, 2021, s.21.
  10. DEMİR GÖKYAYLA, s.404-405.
  11. DEMİR GÖKYAYLA, s.426.
  12. https://www.ibanet.org/document?id=IBA-Rules-on-Taking-of-Evidence-2020-Turkish
  13. DEMİR GÖKYAYLA, s.426-427.

KAYNAKÇA