Giriş

Uluslararası ticaret; sermaye, mal ve hizmetlerin uluslararası sınırlar veya bölgeler arasında değişimidir. Uluslararası ticaret, devletlerin farklı ihtiyaçlarının karşılanmasını sağladığı gibi pek çok devletin gelir kaynakları arasında büyük bir paya sahiptir. Bildiğiniz üzere insanlık tarihi boyunca uluslararası ticaret yapılmış ancak teknolojinin de ilerlemesiyle son yüzyıllarda uluslararası ticaretin önemi çok daha fazla artmıştır. Bu sebeple gün geçtikçe uluslararası ticaretin ekonomik ve hukuki zeminini sağlamlaştırmak ve gelişen teknolojiye uyum sağlayarak ticaretin sağlıklı şekilde yapılabilmesi amacıyla farklı teslim şekilleri ve ödeme araçları kullanılmaktadır. Bu yazımızda da öncelikle ihracat ve ithalat kavramlarının tanımları yapılacak, genel kavramlar üzerinden uluslararası ticarette teslim şekilleri ve kullanılan ödeme araçları incelenecektir.

I. Teslim Şekilleri (INCOTERMS)

İhracat, yerli mal ve hizmetlerin diğer ülkelere satılması işlemlerini içerir ve ülkeye para girişi sağlanmış olur. İthalat ise ihracatın tam tersi olarak bir ülkeye başka bir ülkeden mal ve hizmet getirilmesi işlemlerini kapsar. Teslim şekilleri ve kullanılan ödeme araçlarının irdelenmesi açısından bu kavramlar önem taşımaktadır.

Milletlerarası Ticaret Odası (ICC)’nın 27 Eylül 2010 tarihinde Incoterms 2010 revizyonunu yayınlamasıyla uluslararası teslim şekilleri değişikliğe uğrayarak söz konusu revizyon 1 Ocak 2011 tarihinde yürürlüğe girmiştir. International Commercial Terms kelimelerinin kısaltılarak elde edilmesiyle oluşan Incoterms terimi uluslararası boyutta teslim şekillerini ifade etmektedir.

Bahsi geçen revizyon ile yukarıda sayılan teslim şekillerine ilişkin kurallardan Sınırda Teslim, Gemide Teslim, Rıhtımda Teslim ve Gümrük Resmi Ödenmemiş Olarak Teslim kuralları kaldırılmıştır. Bunların yerine Terminalde Teslim ile Belirlenen Yerde Teslim kuralları eklenerek Incoterms kurallarının sayısı 11’e indirilmiştir.

1. İş yerinde Teslim / Ex Works (EXW): Satıcının kendi yerinde veya belirlenen başka bir yerde malları alıcının tasarrufuna bırakması şeklinde tanımlanabilir. Satıcı, malları belirlenen yere tevdi ederek alıcıya durumu bildirir. Satıcının sözleşme koşullarına uygun olarak belirlenen yerde ve tarihte malları alıcıya teslim etmesiyle satıcı sorumluluktan kurtulur. Mallara ilişkin olarak; malların bedelini ödeme, bütün idari ve gümrük izinlerini ve işlemlerini yerine getirme gibi tüm sorumluluklar alıcıya aittir. Malların satıcının iş yerinden teslim alınmasıyla bütün sorumluluk alıcıya geçer. Satıcı açısından minimum sorumluluğu içeren bu teslim türü iç ticaret için daha uygun bir yöntemdir.

2. Taşıyıcıya Masrafsız / Free Carrier (FCA): Satıcının ticarete konu malları kendi yerinde veya belirlenen başka bir yerde alıcının tayin ettiği bir taşıyıcıya veya başkasına teslim etmesidir. Bu teslim şeklinde iş yerinde teslimden farklı olarak satıcı gerekli tüm idari izinleri alarak gümrük işlemlerini tamamlar ve akabinde belirlenen yer ve tarihte taşıyıcıya devrederek sorumluluktan kurtulur. Bu aşamadan sonra mallara ilişkin tüm risk ve masraf alıcıya ait olur. Taşıyıcıya Masrafsız Teslim şekli İş yerinde Teslim şekline göre uluslararası ticarete daha uygundur.

3. Taşıma Ödenmiş Olarak / Carriage Paid To (CPT): Teslim şeklinde satıcı malları kendi seçtiği taşıyıcı veya başka birine belirlenen yerde teslim eder. Satıcı malların belirtilen varış yerine getirilmesi için gerekli taşıma sözleşmesini yapar ve taşıma masraflarını öder. Satıcının malları ilk taşıyıcıya teslim etmesiyle satıcı sorumluluktan kurtulur ve bu noktada mallarla ilgili bütün risk ve navlun bedeli dışındaki tüm masraflar alıcıya geçer.

4. Taşıma ve Sigorta Ödenmiş Olarak / Carriage and Insured Paid To (CIP): Satıcı malları kendi seçtiği bir taşıyıcı veya başka birine belirlenen yerde teslim eder ve belirtilen yere getirilmesi gereken taşıma sözleşmesini yaparak taşıma masraflarını öder.

5. Terminalde Teslim / Delivered At Terminal (DAT) (Yürürlük: 01.01.2011): Bu teslim şeklinde satıcı, malları belirlenen yerde veya limanda taşıma aracından boşaltılmış şekilde alıcının tasarrufuna bırakır.

6. Belirlenen Yerde Teslim / Delivered At Place (DAP) (Yürürlük: 01.01.2011) : Burada ise terminalde teslimden farklı olarak satıcı, malları belirlenen yerde veya limanda taşıma aracından boşaltılmamış olarak malları alıcının tasarrufuna bırakır.

7. Gümrük Vergileri Ödenmiş Olarak / Delivered Duty Paid (DDP): Bu teslim şeklinde, satıcı malları gümrüklenmiş olarak ve belirlenen yere ulaşan taşıma aracında boşaltmaya hazır şekilde malı bulundurarak ve burada alıcının tasarrufuna bırakarak teslim eder. Temel olarak 2011 yılında yürürlükten kaldırılan Gümrük Vergileri Ödenmemiş Olarak Teslim Şekilleri kurallarını içerse de buradaki fark gümrük vergilerinin satıcı tarafından ödenmesidir. Bu teslim şekli, satıcı açısından en fazla yükümlülüğü içermektedir.

8. Gemi Doğrultusunda Masrafsız / Free Alongside Ship ( FAS): Satıcının malları belirlenmiş olan yükleme limanında, alıcının seçtiği geminin rıhtım veya mavnası gibi doğrultusunda bırakarak alıcıya teslim etmesidir. Mallar konteynerde ise satıcı malları gemi doğrultusu yerine bir terminalde taşıyıcıya teslim etmesi mümkündür. Ancak bu şekilde Taşıyıcıya Masrafsız (FCA) kurallarının uygulanması gerekmektedir. Gemi Doğrultusunda Masrafsız Teslim şeklinde satıcı malları geminin yanına getirme sorumluluğundadır. Teslimden itibaren tüm rizikolar alıcıya ait olacaktır.

9. Gemide Masrafsız / Free On Board (FOB): Bu kuralda satıcı malları belirlenen yer ve tarihte, alıcının temin ettiği gemiye yükleyerek teslim eder. Mallar geminin güvertesine geçtikten sonra her türlü riziko ve masraflar alıcıya aittir. Gemide Masrafsız Teslim kuralı, doğal olarak malların gemiye yüklenmeden terminalde teslim edildiği durumlar için uygun değildir. Bu durumlarda, mesela malların konteynerde olduğu durumlarda, Taşıyıcıya Masrafsız (FCA) kurallarının uygulanması daha doğrudur.

10. Masraflar ve Navlun / Cost and Freigh (CFR): Satıcı malları gemide teslim eder veya zaten gemide teslim edilmiş malları tedarik eder. Burada satıcının teslim sorumluluğu, mallar ilgili taşıyıcıya tevdi edildiğinde son bulur. Satıcı, tüm masraf ve riski üstlenerek malları limana getirir, gümrük işlemlerini yaptırarak navlun ücretini öder ve teslimi gerçekleştirir. Bu kural, malların limanda teslim edildiği, malların konteynerde olduğu gibi durumlarda uygulanamaz. Bu durumlarda Taşıma Ödenmiş Olarak Teslim (CPT) kuralının uygulanması daha doğrudur.

11. Masraflar, Sigorta ve Navlun / Cost,İnsurance And Freight (CIF): Satıcı malları gemide teslim eder veya zaten gemide teslim edilmiş malları tedarik eder. Bir önceki kuraldan farklı olarak burada satıcı, gümrük işlemleri ve navlunun yanı sıra sigorta primini öder ve malın cinsine uygun en dar kapsamlı deniz nakliyat sigortasını yaptırmaktadır. Yine burada da malların gemiye yüklenmeden terminalde alıcıya teslim edildiği durumlarda bu kural uygun değildir.

12. Sınırda Teslim / Delivered At Frontier (DAF) (2011 Yılında Yürürlükten Kaldırılmıştır) 13. Gemide Teslim / Delivered Ex Ship (DES) (2011 Yılında Yürürlükten Kaldırılmıştır) 14. Rıhtımda Teslim ( Gümrük Vergi ve Harçları Ödenmiş Olarak ) / Delivered Ex Quay (Duty Paid) (DEQ) (2011 Yılında Yürürlükten Kaldırılmıştır) 15. Gümrük Resmi Ödenmemiş Olarak Teslim / Delivered Duty Unpaid (DDU) (2011 Yılında Yürürlükten Kaldırılmıştır)

II. Ödeme Şekilleri

Uluslararası ödemelerin en büyük bölümünü, uluslararası emtia ticareti teşkil etmektedir. Satılan malların bedelleri konvertibl döviz ile ödenmektedir. Konvertibl döviz kavramı, farklı ülkelerin para birimlerinin arasında yapılan değişim işlemlerini ifade etmektedir. Uluslararası işlem yapan bankalar aracılığı ile ödeme işlemleri yapılmaktadır. Bu ödemeleri sağlayan çeşitli ödeme yöntemleri bulunmaktadır.

1. Peşin Ödeme (Cash Payment / Advance Payment / Cash Before Delivery): Peşin ödeme şeklinde henüz mallar sevk edilmeden, ithalatçı mal bedelini ihracatçıya öder. Burada ihracatçı herhangi bir risk üstlenmez; malların sipariş edilene uymaması, malların sevkinde gecikme gibi tüm riskler ithalatçı üzerindedir.

2. Mal Mukabili Ödeme (Cash Against Goods): Mal Mukabili Ödeme şeklinde ise Peşin Ödeme şeklinin aksine; ithalatçı mal bedelini malların sevkiyatından sonra ihracatçıya öder. Bu ödeme şekli, ihracatçının en çok riski üstlendiği ödeme şeklidir.

3. Vesaik Mukabili Ödeme (Cash Against Documents / Documentary Collections): Vesaik mukabili ödeme şeklinde, ithalatçı ve ihracatçı arasındaki satış sözleşmesine uygun olarak ihracatçı, malları ithalatçıya sevk ettikten sonra temsili sevk belgelerini mal bedelinin tahsili karşılığında ithalatçıya teslim edilmek üzere bankaya iletir.

4. Kabul Kredili Ödeme (Acceptance Credit): Bu ödeme şeklinde ise ithalatçı ve ihracatçı arasındaki sözleşme kapsamında, malların ödemesi malların sevk edilmesinden belli bir süre sonraya bırakılmaktadır. Burada mal bedelinin belirli bir vadede ödenmesini taahhüt ve garanti eden poliçe veya bono verilmektedir.

  • • Kabul Kredili Akreditif: Uluslararası mevzuat kapsamında açılmış olan akreditiflerde, sevk belgelerinin ve birlikte sunulan poliçenin ithalatçının bankası veya muhabir bankaca kabulü ile serbest bırakılarak bedellerin vadesinde ödenmesine imkân tanır.
  • • Kabul Kredili Vesaik Mukabili: Burada ise banka sevk belgelerini ve ekli poliçeyi ithalatçının kabulünü takiben ithalatçıya teslim eder. Akabinde vadesinde mal bedeli ithalatçıya ödenir.
  • • Kabul Kredili Mal Mukabili: Kabul kredili mal mukabilinde malın ithalatçı tarafından teslim alınması ve poliçeyi kabul etmesi akabinde vadesinde ödeme gerçekleştirilmektedir.

5. Akreditifli Ödeme (Letter of Credit): İthalatçının talimatı kapsamında, ithalatçının çalıştığı bankanın belirli bir meblağ ve vade tarihi doğrultusunda; ihracatçının, ihraç ettiği mallara ilişkin belgeleri ibraz etmesi ve banka tarafından ihracatçıya ödeme yapılmasıdır. İki taraf için de avantajlı bir ödeme şeklidir.

6. Banka Ödeme Yükümlülüğü – Bank Payment Obligation (BPO): Bu yeni ödeme şeklinde ise gerçekleşecek alışveriş sadece elektronik ortamda verilerin başarılı olarak eşleşmesi ile mümkün olmaktadır. Alıcının bankasının satıcının bankasına verdiği geri dönülemez ve bağımsız bir ödeme taahhüdü söz konusudur. Mal mukabili ödeme ve akreditif ödemenin birleştirildiği bir yöntemdir.

Bu şekilde, yazımızın başında belirttiğimiz gibi genel kavramlar üzerinden uluslararası teslim şekilleri ile ödeme yöntemleri tanımlanmıştır. Teknolojinin gelişmesi ve ihtiyaçlar kapsamında bu kavramlardan bazıları işlevselliğini yitirmekte ve yeni yöntemler literatüre girmektedir ve bu değişim uluslararası ticaret yapıldığı sürece devam edecektir.

KAYNAKÇA