Giriş

Enerji piyasası; tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de stratejik öneme sahip sektörlerden birisi olması nedeniyle özel düzenlemelere tabidir. Enerji üretimi, iletimi, dağıtımı ve ticareti gerek ekonomik büyüme gerekse de ulusal güvenlik açısından önem arz etmektedir. Bu nedenle enerji piyasası sektöründe gerekli düzenlemelerin yapılması hem kamu yararı hem de piyasa güvenliğinin sağlanması açısından elzemdir. Türkiye’de enerji piyasasının serbestleşmesi ile birlikte özel sektör yatırımları hız kazanmış, buna paralel olarak pay devirleri de yaygınlaşmıştır. Enerji sektöründe şirket birleşmelerinin, devralmaların ve özellikle pay devirlerinin yalnızca ticari anlamda değil, aynı zamanda kamu yararı ve arz sürekliliği bakımından da sonuç doğurması ve enerji sektöründeki faaliyetlerin kamu hizmeti niteliği taşıması nedeniyle pay devri işlemleri sıradan ticari işlemlerden farklı olarak özel düzenlemelere tabi tutulmuştur. Tüzel kişilerin pay devri işlemleri, enerji piyasasının düzenleyici ve denetleyici otoritesi olan Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) tarafından sıkı kurallara bağlanmıştır. Bu makalede,

elektrik enerjisi piyasasında faaliyet gösteren şirketlerin pay devri süreçleri hem Türk Ticaret Kanunu hem de Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) mevzuatı açısından değerlendirilmekte; kontrol değişikliği, lisans hükümleri ve pay devri izin süreçleri incelenmektedir.

1. Elektrik Piyasası Mevzuatı ve Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu:

Elektrik piyasasını düzenleyen ilk temel mevzuat olan 4628 sayılı Enerji Piyasası Düzenleme Kurumunun Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun (Eski Adıyla; Elektrik Piyasası Kanunu) 20 Şubat 2001 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 4628 sayılı Kanunun 4. maddesi ile; tüzel kişilerin yetkili oldukları faaliyetleri ve bu faaliyetlerden kaynaklanan hak ve yükümlülüklerini tanımlayan Kurul onaylı lisansların verilmesinden, işletme hakkı devri kapsamındaki mevcut sözleşmelerin bu Kanun hükümlerine göre düzenlenmesinden, piyasa performansının izlenmesinden, performans standartlarının ve dağıtım ve müşteri hizmetleri yönetmeliklerinin oluşturulmasından, tadilinden ve uygulattırılmasından, denetlenmesinden, bu Kanunda yer alan fiyatlandırma esaslarını tespit etmekten, piyasa ihtiyaçlarını dikkate alarak serbest olmayan tüketicilere yapılan elektrik satışında uygulanacak fiyatlandırma esaslarını tespit etmekten ve bu fiyatlarda enflasyon nedeniyle ihtiyaç duyulacak ayarlamalara ilişkin formülleri uygulamaktan ve bunların denetlenmesinden sorumlu olan kamu tüzel kişiliğine haiz, idari ve mali özerkliğe sahip Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu kurulmuştur. 30 Mart 2013 tarihinde yürürlüğe giren elektrik üretimi, iletimi, dağıtımı, toptan veya perakende satışı, ithalat ve ihracatı, piyasa işletimi ile bu faaliyetlerle ilişkili tüm gerçek ve tüzel kişilerin hak ve yükümlülüklerini kapsayan 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ile elektrik piyasasına ilişkin düzenlemeler güncellenmiş ve elektriğin yeterli, sürekli, düşük maliyetli ve çevreyle uyumlu bir şekilde tüketicilerin kullanımına sunulması için rekabet ortamında özel hukuk hükümlerine göre faaliyet gösteren, mali açıdan güçlü, istikrarlı ve şeffaf bir elektrik enerjisi piyasasının oluşturulması amaçlanmıştır. Enerji piyasası faaliyetleri, 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu, ilgili ikincil düzenlemeler (Lisans Yönetmeliği, Sertifika Yönetmeliği vb.) ve EPDK kararlarıyla düzenlenir. Bu kapsamda piyasada faaliyet gösterecek özel hukuk hükümlerine tabi tüzel kişilerin; anonim veya limited şirket olarak kurulması ve anonim şirketlerin sermaye piyasası mevzuatına göre borsada işlem görenler dışındaki paylarının nama yazılı olması şart olarak belirlenmiştir. Bu doğrultuda EPDK tarafından elektrik piyasasında veya diğer enerji piyasalarında faaliyet gösterecek şirketlere önlisans ve lisans verilmekte, bu lisanslara ilişkin devralma ve pay değişimi süreçleri de ayrıca denetlenmektedir.

1.1. Pay Devri ve EPDK’nın Pay Devri Üzerindeki Yetkisi:

Pay devri, sermaye şirketlerinde ortaklık yapısının doğrudan veya dolaylı olarak değişmesine neden olan hukuki işlemlerdir. Bu tür işlemler şirketin kontrolünün el değiştirmesine yolaçabileceği için kamu yararının etkilenmesi ihtimali göz önüne

alınarak EPDK’nın ön onayına tabi kılınmıştır. Bu nedenle enerji piyasasında faaliyet gösteren şirketlerin lisansa tabi olmaları nedeniyle, pay devirleri sadece Türk Ticaret Kanunu (TTK) hükümlerine değil, aynı zamanda enerji piyasası mevzuatına da uygun olmalıdır. Elektrik piyasasında, Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği’nin 7. maddesinde sayılan önlisans ile lisans alma ve şirket kurma yükümlülüğünden muaf tesisler haricinde; üretim, iletim, dağıtım, toptan satış, perakende satış, ihracat ve ithalat alanında faaliyet göstermek isteyen her tüzel kişi faaliyete başlamadan önce Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği’ne göre her bir faaliyet ve her bir tesis için ayrı ayrı lisans almak zorundadır. Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği’ne göre lisans başvurusunda bulunan tüzel kişiye doğrudan lisans verilmemektedir. Öncelikle tesis yatırımına başlaması için mevzuattan kaynaklanan izin, onay, ruhsat ve benzeri belgeleri edinebilmesi ve tesisin kurulacağı sahanın mülkiyet ve kullanım hakkının elde edilmesi için EPDK tarafından belirli süreli önlisans verilmektedir. EPDK tarafından belirli süreli olarak verilen önlisans süresi içerisinde; gerekli izin, onay, ruhsat ve benzeri belgeleri tamamlayan ve tesisin kurulacağı sahanın mülkiyet veya kullanım hakkını elde eden tüzel kişiye EPDK tarafından lisans verilmektedir. Belirli süreli olarak verilen önlisans süresinde; gerekli izin, onay, ruhsat ve benzeri belgeleri alamayan ve tesisin kurulacağı sahanın mülkiyet veya kullanım hakkının elde edemeyen tüzel kişinin ise önlisansı iptal edilmekte ve lisans verilmemektedir.

a. Önlisans Sahibi Tüzel Kişilerin Pay Devirleri:

Elektrik Piyasası Kanunu’nun 6. maddesine göre; önlisans süresi içerisinde bulunan veönlisans sahibi olan tüzel kişilerin ortaklık yapısının doğrudan veya dolaylı olarak değişmesi, payların devri veya payların devri sonucunu doğuracak iş ve işlemlerin yapılması önlisansıniptal edilmesine neden olmaktadır. Kanun maddesinden açıkça anlaşıldığı üzere; önlisans sahibi tüzel kişilerin pay devri yapması açıkça yasaklanmıştır. Kanunun bu hükmüne Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği’nin 57. maddesinde de yer verilerek; lisans alınıncaya kadar veraset ve iflas nedenleri dışında önlisans sahibi tüzel kişinin ortaklık yapısının doğrudan

veya dolaylı olarak değişmesi, paylarının devri veya payların devri sonucunu doğuracak iş ve işlemler yapılamayacağı belirtilmiştir. Ancak ilgili maddenin devamında pay devrine ilişkin yasağın uygulanamayacağı 14 adet istisnai duruma yer verilmiştir.

b. Lisans Sahibi Tüzel Kişilerin Pay Devirleri:

6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu’nun 5. maddesi ve buna dayalı olarak çıkarılan Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği, lisans sahibi tüzel kişilerin doğrudan ya da dolaylı pay devri işlemlerinde EPDK’nın onayını şart koşmaktadır. Buna göre tarifesi düzenlemeye tabi faaliyet gösteren lisans sahibi şirketler:

  • Şirket sermayesinin; halka açık şirketlerde yüzde beş, diğerlerinde yüzde on ve üzerindeki sermaye payı devir işlemleri,
  • Tüzel kişinin ortaklık yapısında kontrolün doğrudan veya dolaylı olarak değişmesine neden olacak pay devir işlemleri,
  • Şirket ortaklık yapısında kontrolün doğrudan veya dolaylı olarak değişmesine nedenolacak diğer işlemler ile söz konusu lisans sahibi tüzel kişilerin payları üzerinde rehin tesis edilmesi ile bu tüzel kişilere ilişkin hesap rehni edilmesi ile kefalet verilmesi işlemleri,
  • Oy hakkı veren imtiyazlı paylara ilişkin devirler, önceden Kurum’a bildirilmelidir. EPDK, bu bildirimi değerlendirerek uygun bulmadığı takdirde pay devrine izin vermeme yetkisine sahiptir. Ayrıca piyasa işletim lisansı sahibi tüzel kişilerin ortaklık yapılarında, yukarıda belirtilen sermaye payı değişikliklerinden bağımsız olarak, ayrıca, tüzel kişinin sermayesinin yüzde dört ve üzerini temsil eden doğrudan pay değişiklikleri EPDK’nın onayına tabidir. Yüzde dördünaltını temsil eden doğrudan pay değişikliklerinin ise değişikliklerin gerçekleştirildiği tarihten itibaren bir ay içerisinde EPDK Başvuru Sistemi üzerinden Kuruma bildirilmesi zorunlu kılınmıştır.

Ancak rüçhan hakkının kullanımına bağlı olarak ortaya çıkan ve kontrol yapısını değiştirmeyen doğrudan veya dolaylı pay değişiklikleri, onaya tabi değildir. Onay verildiği tarihten itibaren altı ay içerisinde, pay devri tamamlanmadığı takdirde, verilen onay geçersiz olmaktadır. Pay devrinin tamamlanma tarihinden itibaren üç ay içerisinde lisans tadil talebinde bulunulması zorunluluk arz etmektedir. Bu husus halka açık olan payları ile sınırlı olmak üzere, halka açık tüzel kişilere ve halka açık tüzel kişi ortağı bulunan tüzel kişinin, söz konusu ortağının halka açık olan paylarından kaynaklanan ortaklık yapısı değişiklikleri hakkında uygulanmamaktadır. Bu kapsamda onay alınmasını gerektirmeyen diğer değişikliklerin Kuruma bildirilmesi ve bu değişiklikler için gerekmesi halinde, değişiklik tarihinden itibaren altı ay içerisinde lisans tadil talebinde bulunulması da zorunludur. Tarifesi düzenlemeye tabi olmayan lisans sahibi tüzel kişiler için ise bu kapsamındaki değişikliklerin, gerçekleştirildiği tarihten itibaren altı ay içerisinde EPDK Başvuru Sistemi üzerinden Kuruma bildirilmesi zorunludur. Netice itibariyle; gerekli bildirimde bulunmayan veya onay alınmaksızın pay devri işlemi gerçekleştiren tüzel kişilerin lisansları EPDK tarafından iptal edilmektedir. Pay devri süreci, lisans sahibi şirketin veya ortaklarının EPDK’ya başvurusu ile başlamaktadır. Başvuru dosyasında;

  • Pay devrinin gerekçesi,
  • Yeni ortakların mali ve teknik yeterliliği,
  • Devir sonrası ortaklık yapısı ve oy hakları gibi unsurlar yer almalıdır. EPDK; başvuruyu kamu yararı, rekabet ortamı, finansal yeterlilik ve piyasa bütünlüğü açısından değerlendirmekte ve yapılan değerlendirme sonucunda pay devri işlemine onay verilip verilmeyeceği hakkında karar vermektedir.

Sonuç

Elektrik piyasasında şirketlerin pay devri, yalnızca özel hukuk ilişkisi değil, aynı zamanda kamu düzenini ilgilendiren bir işlemdir. Bu nedenle elektrik piyasasında faaliyet gösteren şirketlerin pay devirlerinde sadece Türk Ticaret Kanunu değil, Elektrik Piyasası Kanunu ve buna dayalı olarak çıkarılan Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği de dikkatle incelenmeli ve ele alınmalıdır.

Kaynakça

  • 4628 sayılı Enerji Piyasası Düzenleme Kurumunun Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun (Eski Adıyla; Elektrik Piyasası Kanunu)
  • 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu
  • Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği
  • 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu