GENEL OLARAK FİİLİ HİZMET SÜRESİ ZAMMI KAVRAMI

Fiili hizmet süresi zammı ağır, tehlikeli ve yıpratıcı işlerde çalışan sigortalılara Kanunda öngörülmüş olan ek sigortalılık süresi ve ek prim ödeme gün sayısı ilave edilmek suretiyle diğer sigortalılara nazaran avantaj sağlanarak erken emeklilik imkânı sağlayan düzenlemedir. Tehlikeli ve yıpratıcı işlerde çalışanlara erken emeklilik birçok ülkede hemen hemen kabul edilmektedir. İşbu düzenleme ilk olarak ülkemizde 1939 yılında “3575 sayılı Askeri Fabrikalar Tekaüt ve Muavenet Sandığı Hakkında Kanunu'nda” farazi sigortalılık süresi olarak ele alınmış olup, akabinde gelişen sanayi dolayısıyla tehlikeli iş kolları sahasının artmasından ötürü birden fazla kez değişikliğe uğrayarak son halini 01.10.2008 tarihinde yürürlüğe giren 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (“Kanun”) ile almıştır. Bu Kanunla birlikte öngörülen itibari hizmet süresi, fiili hizmet müddeti, fiili hizmet müddeti zammı, itibari hizmet müddeti gibi değişik kavramlarla ve değişik hukuki sonuçlarla düzenlenen fiili hizmet süresi zammı tek bir hükümde toplamıştır. Kanun koyucu bu düzenleme ile ağır ve yıpratıcı işlerin olumsuzluklarının hafifletilerek bu tür işlerin cazip hale getirilmesini ve tehlikeli iş kollarında çalışan sigortalıların erken emekliliğe hak kazanmasını amaçlamıştır.

FİİLİ HİZMET SÜRESİ ZAMMINDA YARARLANDIRMADA ESAS ALINACAK HUSUSLAR

Sigortalıların fiili hizmet süresi zammından yararlanabilmesi için öncelikle Kanun’un 40 inci maddesi kapsamında sayılan iş veya görevlerde fiilen çalışıyor olması gerekmektedir. Kanun’un 40. maddesinde belirtilen işler ise; kurşun ve arsenik işleri, cam fabrika ve atölyeleri, cıva üretimi işleri, çimento fabrikaları, kok fabrikalarıyla termik santraller, alüminyum fabrikaları, demir ve çelik fabrikaları, döküm fabrikaları ile asit üretimi yapan fabrikalar, yeraltı işleri, su altında veya su altında basınçlı hava içinde çalışmayı gerektiren işler, Türk Silahlı Kuvvetlerinde, Sahil Güvenlik Komutanlığında, Jandarma Genel Komutanlığında çalışan sigortalı ve kamu personellerinin yaptıkları işlerdir. Yukarıda sayılmış olan işlerde çalışan işçilerin; fiilen çalışmakla birlikte risklere de maruz kalınmış olması gerekmektedir. Söz konusu işleri/görevleri yapmayan veya sayılan işleri/görevleri yaptıkları halde, söz konusu işyerlerinde çalışmayan sigortalıların işyeri ve iş koşulu şartı bir arada yerine gelmediğinden fiili hizmet süresi zammından yararlandırılmalarına imkan bulunmamaktadır. Fiili hizmet süresi zammı kapsamına tabi işyerlerinde ve işlerde malullük, yaşlılık ve ölüm sigorta kollarına tabi çalışanlar fiili hizmet süresi zammı uygulamasından yararlandırılır. Bunların dışında kısa vadeli sigorta kollarına tabi çalışanlarla sosyal güvenlik destek primine tabi çalışanlar fiili hizmet süresi zammı uygulamasından yararlandırılmaz (Fiili Hizmet Süresi Zammı Uygulamasının Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik m. 5/IV). Kontrol, denetim ve idareciliğin gerektirdiği gözlem ve benzeri amaçlarla kısa süreli çalışmalar, bu işlerin fiilen yapılmayıp işin yönetim görevinin yapılması ile yukarıda sayılan işleri yapmakla birlikte işin otomasyonla yapılması, ileri teknolojilerin kullanılması gibi sebeplerle riskin ve zararlı faktörlerin etkilerinin ortadan kalktığı durumlarda sigortalılar fiili hizmet süresi zammı uygulamasından yararlanması söz konusu olmayacaktır. Tüm bu hususlarla birlikte çalışanın Kanun’un 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendine (“4a'lı”) ve (c) bendine (4c'li) tabi sigortalı olması gerekmektedir. Kanun'un 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendine (4b'li) tabi sigortalılar ise bu düzenleme dışında tutulmuştur.

İŞYERİ VE İŞLERİN FİİLİ HİZMET SÜRESİ ZAMMI KAPSAMINDA OLUP OLMADIĞININ TESPİTİ

Sosyal Güvenlik Kurumu (“Kurum”), Kanun'un 40 ıncı maddesinde öngörülen şartları inceleyerek işyerlerinin fiili hizmet süresi zammı kapsamında olup olmadığının tespiti amacıyla işverenlerden uygun görülen bilgi ve belgeleri ister ve gerekli incelemeleri yapar. Kurumun tespiti dışındaki tüm hallerde kamu idareleri ve işverenler, Kanun’un 40 ıncı maddesi kapsamında olan işyerlerinde ve işlerde çalışan sigortalıların yaptıkları işlere ve durumlarına göre bildirimlerini, işyerlerinin bağlı bulunduğu Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğüne veya Sosyal Güvenlik Merkezine (SGİM/SGM) yapmalıdır.

Böylelikle yapılan işin Kanun kapsamına girip girmediği de tespit edilmiş olacaktır. Fiili hizmet süresi zammı kapsamında olan işyerlerinde bildirimde bulunulması yükümlülüğü işverenlerin gerektiği kapsamında olup işbu yükümlülük yönetmelikle düzenlenmiştir. Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği'nin aylık prim ve hizmet belgesinin düzenlenmesi, başlıklı 102. maddesi gereğince aylık fiili hizmet süresi verilmesi ve saklanması zammı prim belgesinin düzenlenerek Kuruma verilmesi işverenin yükümlülüğü olarak sayılmıştır. Ayrıca belirlenen tutarın tamamı işveren tarafından süresi içinde bildirilmemesi veya ödenmemesi halinde4 5510 sayılı Kanun’un 89'uncu maddesine göre Gecikme Cezası ve Gecikme Zammı uygulanacaktır. Bu nedenle işverenin başvuru dilekçesi ile fiili hizmet süresi zammı prim belgesini Kurum'a sunması gerekmektedir. Başvuru sonrasında Kurum prim ödeme gün sayılarını ve oranlarını hesaplayarak sigortalının prim ödeme gün sayısına eklenecek gün sayısını ve işverenin ödemesi gereken tutarı tespit edecektir. İşverenin bu kapsamda bizzat yapmış olduğu hesaplama Kurum tarafından dikkate alınmayacaktır. Prim ödeme gün sayısına eklenecek gün sayısı; Kanun'un 40 inci maddesinde her iş kolu için ayrı ayrı düzenlenmiş olduğundan Kurum, söz konusu bu süreleri dikkate alarak ekleme yapacaktır. Kanunda yer verilen düzenleme işlerde geçen her 360 gün için prim ödeme gün sayısına 60, 90 ve 180 gün eklenmesi gerektiği şeklindedir. Söz konusu süreler her iş kolu için ayrı ayrı düzenlenmiştir. Aynı anda birden fazla işyerinde çalışan sigortalıya en yükseğine göre fiili hizmet süresi zammı verilecektir. 360 günün tamamlanmaması yahut eksik kalması halinde, 360 gün için eklenen fiili hizmet süresi ile orantılı olarak belirlenecek süre eklenecektir. Sigortalının fiili çalışması, yaşlılık, malullük ve ölüm sigortasında artırılarak yani uzun vadeli sigorta kollarında işlem görmektedir. Sigortalının bu süre artırımından yararlanması için “yasanın öngördüğü biçimde, işyeri ve işkollarının” birlikte gerçekleşmesi zorunluluğu vardır. Şöyle ki; ağır, yıpratıcı, tehlike arz eden işyerinde çalışmakla birlikte tehlikeye veyahut riske maruz kalması gerekmektedir.

KANUN'UN 40'INCI MADDESİNİN BİRİNCİ FIKRASININ (A) BENDİNE VE (C) BENDİNE TABİ ÇALIŞANLARIN PRİM ORANLARI

5510 sayılı Kanun’un 40. maddesine dayanılarak “Fiili Hizmet Süresi Zammı Uygulamasının Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik” (“Yönetmelik”) çıkarılmış olup; Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’na tabi işveren, kamu idareleri ve sigortalılar açısından fiili hizmet süresi zammı uygulamasına ilişkin usul ve esasları düzenlemiştir. Hizmet akdine tabi olanlar açısından prim oranları; uzun vadeli sigorta kolları ( Yaşlılık, ölüm ve malullük) için %20, kısa vadeli sigorta kolları için %2, genel sağlık sigortası için %12,5 olup toplamda %34,5 ödenmesi gereken dönemlik prim oranıdır. Ancak Kanun’un 40. maddesinde sayılan işyerlerinde ve işlerde çalışan işçiler bakımından uygulanacak prim oranları, işin tehlike arz etmesinden dolayı farklılaşmaktadır. İşveren tarafından ödenmesi gereken prim oranları Yönetmeliğin 7. maddesinde açıklanmıştır. Fiili hizmet süresi zammı kapsamındaki işlerde çalışan 4a'lı sigortalılar bakımından prim ödeme gün sayısına 90 gün eklenecek sigortalılarda işveren %21,5 oranında prim ödemesi gerekmektedir. İşverenin uzun vadeli sigorta kolları kapsamında ödemesi gereken prim oranı normalde % 20 oranında iken, fiili hizmet süresi zammı uygulaması söz konusu olduğunda %21,5 oranına yükselmektedir. Aynı şekilde prim ödeme gün sayısına 180 gün eklenecek sigortalılarda bu oran %23,5’e çıkarken, 60 gün ekleneceklerde %21'e çıkmaktadır.

4c'li sigortalılar bakımından gün sayılarına göre %23, %25 ve %30 oranlarında prim ödemesi Kamu idaresi tarafından ödenmesi gerekmektedir.

GEÇMİŞ YILLARA YÖNELİK ÇALIŞMA

Sigortalıların geçmiş yıllara yönelik çalışmalarına ilişkin olarak ise 5510 Sayılı Kanun'un 40 ıncı maddesinin yürürlük tarihi öncesinde gerçekleşen çalışmalara uygulanmasına olanak veren bir düzenleme bulunmadığından, yürürlük tarihinden önce gerçekleşen çalışmalara fiili hizmet süresi zammı uygulanması mümkün görülmemektedir. Konuya ilişkin olarak Yargıtay Hukuk Dairesinin vermiş olduğu karar da bu yöndedir.

Sonuç

Yukarıda açıklandığı üzere tehlikeli ve yıpratıcı işlerde çalışmayı teşvik etmek, burada çalışan kişileri yaptıkları işten dolayı ödüllendirmek ve yıpranmalarını hesap ederek daha erken emekli olmalarını sağlamak adına, bazı kanuni düzenlemeler yapılmıştır. Kanuni düzenlemesi ve güncel ismi “Fiili Hizmet Süresi Zammı” olmasına karşın kamuoyunda daha ziyade yıpranma payı olarak bilinen işbu düzenlemeyle emeklilik aylığına hak kazanmada diğer sigortalılara nazaran ayrı tutularak fiili hizmet süresi zammı ile hem daha erken emekli olabilmesi hem de emekli aylığının arttırılması söz konusu olabilmektedir.

Sigortalının prim ödeme gün sayılarına her 360 gün için belirtilen gün sayısına Kanun'da düzenlenmiş olan 60, 90 veyahut 180 gün eklenmek suretiyle bu husus gerçekleştirilmektedir.

Kanuni düzenleme ile fiili hizmet süresi zammı gerektiren işlerin ve sigortalıların neler olması gerektiğine dair objektif ölçüler belirtilmiş olmaktadır. Böylelikle tehlikeli işlerde çalışan işçilerin yaptıkları işlerin bünyesinde barındırdığı riskler ve sağlık sorunları bir nebze olsun hafifletilerek söz konusu işkolları cazip hale getirilmek istenmektedir.

Kaynakça

  1. Çavuş, Hakan Ö., Sosyal Güvenlik Sisteminde Fiili Hizmet Süresi Zammı Düzenlemeleri ve Sosyal Güvenlik Kurumu Uygulamaları, Çalışma ve Toplum, sayı 44, s. 116–117.
  2. Ali Nazım Sözer, İtibari Hizmet Müessesesi ve İtibari Hizmetle İlgili Bazı Uygulama Sorunları.
  3. Alper Yusuf, Türk Sosyal Güvenlik Sistemi Sosyal Sigortalar Hukuku, 5. Basım.
  4. Antalya Sosyal Güvenlik Kurumu İl Müdürlüğü, 2013 tarihli rapor (www.antalyasgk.gov.tr).
  5. Beşiktaş Sosyal Güvenlik Kurumu İşveren Servisi.
  6. Caniklioğlu, Nurşen, İtibari Hizmet Süresine İlişkin Yaşanan Gelişmeler; Fiili Hizmet Süresi Zammı Uygulamasının Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik.
  7. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu.
  8. Yargıtay 10. Hukuk Dairesinin 2015/18607 E. ve 2016/969 K. sayılı kararı.