Anonim şirketlerde bağımsız denetim ve kamu denetimi dışında bazı konuların açıklığa kavuşturulabilmesi için özel denetçi atanması söz konusu olabilmektedir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nda (“TTK”) özel denetim hakkı 438-444 maddeleri arasında düzenlenmiştir. Söz konusu hak, kanunda pay sahiplerinin bilgi alma ve inceleme haklarına bağlı bir hak olarak yer almıştır. Bir başka deyişle, pay sahiplerinin özel denetim hakkı, bilgi alma ve inceleme hakkından bağımsız olmakla beraber, bu hakkın devamı niteliğindedir. Özel denetim, pay sahiplerinin pay sahipliklerinden doğan haklarını kullanabilmeleri için anonim şirketin sevk ve idaresi ile ilgili belirli konular hakkında aydınlatıcı bilgilere ulaşmalarını sağlayan bir kurumdur.

Anonim şirketlerde genel kurulda herhangi bir pay sahibi bilgi alma ve inceleme hakkını kullanmış fakat reddedilmiş veya bir cevap alamamış ya da verilen bilgiler pay sahibini tatmin etmemiş ise pay sahibi özel denetçi atanmasını talep etme hakkını kullanabilecektir. Genel kurulca bu talep kabul edilirse ortaklık veya her bir pay sahibi mahkemeye başvurarak özel denetçi atanmasını talep edebilecektir. Ancak genel kurul bu talebi reddederse özel denetim talep hakkı yalnızca azınlık hakkı olarak ileri sürülebilecektir

1- Özel Denetim Talebinde Bulunma Hakkına ve Yetkisine Sahip Olanlar

TTK madde 438/1’e göre, “her pay sahibi” genel kurulda özel denetim talebinde bulunabilir. Hükme göre genel kurulda özel denetçi atanmasının talep edilebilmesi için pay sahibi daha önce bilgi alma ve inceleme hakkını kullanmış olmalı, belirli olayların açıklığa kavuşturulmasını istemeli ve özel denetçi atanması talebi pay sahibinin pay sahipliği haklarını kullanabilmesi için gerekli olmalıdır. Belirtmek gerekir ki, pay sahiplerinin özel denetçi talep hakkı, pay sahibinin daha önce bilgi alma ve inceleme hakkını kullanmış olmasını gerektirdiği için ikincil karakterde bir haktır. Bilgi alma ve inceleme hakkı kullanıldıktan sonra pay sahibi özel denetim hakkını kullanıp kullanmayacağına karar verecektir1. Bununla beraber Narbay’a göre, anonim ortaklıkta pay sahiplerinin sadakat gibi bir yükümlüklerinin olmadığı dolayısıyla özel denetim talebinin mahkemece kabul edilmesi halinde, ortaklık sırlarının dışarıya karşı korunma hakkının zedelenebileceği, ortaya küçümsenmeyecek masraflar çıkabileceği ve mahkemelerin çok fazla iş yükü ile karşı karşıya kalabileceği gerekçe gösterilerek bilgi alma ve inceleme hakkının ön koşul olarak tutulmasının ve özel denetçi atanması talep hakkının taliliğinin (ikincilliğinin) amaca uygun görüldüğü belirtilmektedir2.

Nitekim, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi verdiği bir kararında, “ayrıca TTK 438 vd. maddeleri gereğince davalı şirkete özel denetim isteme hakkının kullanılması için ön koşul olarak bilgi alma ve inceleme hakkının kullanılması gerektiği ancak davacının bilgi alma ve inceleme hakkını kullanmadığı ve ön koşulun gerçekleşmediği gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiştir” şeklinde verilmiş olan ilk derece mahkeme kararında bir isabetsizlik olmadığını ve kararın yerinde olduğunu söylemektedir3.

Bir diğer özel denetim isteminde bulunma hakkına sahip olanlar azınlık pay sahipleridir. Genel kurulda her pay sahibi tarafından kullanılabilecek özel denetim talebi, genel kurul tarafından reddedilmesi halinde, mahkemeden özel denetçi atanmasını isteme hakkı ancak azlık hak oluşturan ya da belli bir sermayeye sahip olan pay sahiplerine tanınmıştır. Azınlığın bu hakkı azlık haklarından değil, pay sahipliği haklarından kaynaklanmaktadır4.

2- Özel Denetim Talebinin Genel Kurulca Karara Bağlanması

TTK 438/2’ ye göre, genel kurul pay sahibinin özel denetçi atanması istemini onaylar ise, şirket veya her bir pay sahibi otuz gün içinde şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinden özel denetçi atanmasını talep edebilir.

TTK madde 439/1’e göre, genel kurulun özel denetçi atanması talebini reddetmesi durumunda kararın alındığı tarihten itibaren üç ay içinde sermayenin en az onda birini, halka açık şirketlerde yirmide birini oluşturan pay sahipleri veya payların itibari değeri toplamı en az bir milyon Türk Lirası olan pay sahipleri mahkemeden özel denetçi atanmasını isteyebilir.

Mahkemeden özel denetçi tayin edilmesinin istenebilmesi için genel kurul tarafından onaylanmış veya reddedilmiş bir karar gerekmektedir. Bu kararın mevcut payların mutlak çoğunluğu ile alınmış olması yeterlidir. Oy hakkındaki imtiyazların geçerli olması söz konusu değildir. Pay sahibi olan yönetim kurulu üyeleri de oy kullanma hakkına sahiptir, diğer bir deyişle menfaat çatışması söz konusu değildir5.

3- Özel Denetim İsteminin Koşulları

Şekli Koşullar Mahkemeden özel denetçi atanması talebine ilişkin koşullar şekli koşullar ve maddi koşullar olmak üzere ikiye ayrılabilir. Şekli koşullar, pay sahibinin bilgi alma ve inceleme hakkını kullanmış olması, özel denetimin genel kurulda talep edilmiş olması ve buna ilişkin genel kurulun onay veya ret kararı, bilgi istenen konu ile özel denetim konusunun aynı olması, genel kurulun ret kararı vermesi durumunda sermayeye katılım oranının kanunda aranan şart uyarınca yeterli olması veya belirli miktarda paya sahip olunması (bir milyon TL itibari değer) ve davanın, genel kurulda onay halinde şirket veya pay sahibi tarafından otuz gün süre içinde, genel kurulda talebin reddedilmesi halinde ise üç ay içinde açılmış olmasıdır.

Bilgi alma ve inceleme hakkının daha önce kullanılmış olmasındaki “daha önce” ifadesi her somut olayın özelliğine göre ve dürüstlük kuralına uygun olarak değerlendirilmelidir. Daha önce ifadesi yalnızca aynı genel kurulda pay sahibinin bilgi alma ve inceleme hakkını kullandıktan hemen sonra özel denetim talep etmesi anlamına gelmemektedir. Nitekim hükmün amacı pay sahibinin değerlendirme yapmasını sağlamaktır6. Öte yandan, pay sahibinin bilgi alma ve inceleme hakkını gerçekten kullanmış olması gerekir. Genel kurulda hiçbir soru sorulmadan veya birkaç ilgisiz soru sorularak bu hak tüketilmiş sayılmaz. Ancak bilgi alma ve inceleme istemine cevap vermekten kaçınılması durumunda pay sahibi bilgi alma hakkı hususunda genel kurulca reddedilmiş sayılır ve pay sahibinin TTK madde 437/5 kapsamında ayrıca bilgi alma ve inceleme hakkını kullanması için mahkemeye başvurması gerekmez7.

Bilgi alma ve inceleme hakkını kullanan pay sahibi ile özel denetçi atanması talep hakkını kullanacak pay sahibinin aynı pay sahibi olup olmayacağı hususu önem arz etmektedir. Hükmün gerekçesinde bu hakları kullanan pay sahiplerinin aynı kişi olmasının zorunlu olmadığı, ancak konunun aynı olması gerektiği belirtilmektedir.

Pay sahibinin özel denetim talebinden önce bilgi alma ve inceleme hakkını kullanıp kullanmadığının ispatı hususu TTK madde 438’in gerekçesinde, özel denetçi atanması talebinden önce bilgi alma ve inceleme hakkının kullanılmış olması ön koşulunun gerçekleştiğinin genel kurul tutanağıyla ispatlanabileceği şeklinde belirtilmektedir. Ancak kendisine genel kurul dışında bilgi verilmiş olan pay sahibi, bu bilgilerin pay sahibini tatmin etmemesi halinde, genel kurulda bilgi alma hakkını tekrar kullanması gerekmeden özel denetim talebinde bulunabilecektir8.

Maddi Koşullar Mahkemeden özel denetim istenmesinin maddi koşulları, özel denetimin belirli bazı olayların açıklığa kavuşturulması için isteniyor olması, söz konusu belirli bazı olayların açıklığa kavuşturulmasının istenmesinin pay sahibinin pay sahipliği haklarını kullanması için gerekli olması ve mahkemeden özel denetim talebinde bulunanın şirketin ve dolaylı olarak pay sahiplerinin zarara uğradığını inandırıcı şekilde ortaya koyması şeklinde sıralanabilir. Belirli olayların açıklığa kavuşturulmasından ne anlaşılması gerektiğine ilişkin madde gerekçesine göre, içeriği ve sınırları belli olan ve genel nitelik taşımayan olaylardan bahsedilmektedir. Özel denetim belirli bir konu hakkında olması kaydıyla, şirketin faaliyetlerinin araştırılması için istenebilir. Örnek vermek gerekirse, alınan bir ihalenin usulüne uygun olarak yürütülüp yürütülmediğinin, verilen bir yatırım kararında tayin edilen finansman ihtiyacının gerçek olup olmadığının tespiti için özel denetim talep edilebilir9.

Özel denetim istenmesinin şartlarından biri de bu denetimin pay sahibinin pay sahipliği haklarını kullanması için gerekli olmasıdır. Madde gerekçesine göre, pay sahibinin oyunu kullanabilmesi için bilgi alması gerekli olmalıdır. Pay sahibinin yalnızca merak saiki özel denetim için yeterli değildir10.

4- Mahkeme Kararı ve Karara İtiraz

TTK madde 440’a göre, mahkeme şirketi ve davacıyı dinledikten ve aranan şekli ve maddi şartların varlığını tespit ettikten sonra kararını verir. Davacının, şirket organlarının veya kurucuların kanunu ya da esas sözleşmeyi ihlal ederek şirketi veya pay sahiplerini zarara uğrattıklarını inandırıcı bir şekilde ortaya koyması durumunda mahkemece özel denetçi atanır. Şirketin veya pay sahiplerinin malvarlıklarında nasıl bir eksilme olduğunun ikna edici bir şekilde ortaya konulması gerekir. Genel kurulda bilgi verebilecek olan kişilere soru sorulması, bunu ispatlar nitelikteki belgelerin mahkemeye sunulması gerekçelerinin ikna ediciliği için yeterli sayılabilmelidir11.

Özel denetim talebi için yetkili mahkeme şirketin merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesidir. Mahkeme denetimin kapsamına göre birden fazla özel denetçi atayabilir. Mahkemenin kararı kesindir. Çekişmeli yargı olmasına rağmen tarafların bir üst mahkemeye müracaat edemeyecek olması öğretide eleştirilmektedir12.

Mahkeme özel denetçi atanması kararında şirketçe ödenmesi gereken avansı ve giderleri belirtir. Şu kadar ki, özel hal ve şartların haklı göstermesi halinde giderler kısmen veya tamamen talep sahiplerine yükletilebilir. Ancak genel kurul özel denetçinin atanmasına onay vermişse giderlerin tamamı şirkete yükletilir.

Sonuç

Özel denetim isteme hakkı pay sahibinin pay sahipliği haklarını kullanabilmesi için özel öneme sahip, bilgi alma ve inceleme hakkının devamı niteliğinde, ikincil karakterde bir haktır. Her pay sahibi şirketin sevk ve idaresi ile ilgili belirli konuların açıklığa kavuşturulması için genel kurulda özel denetçi atanmasını isteme hakkına sahiptir. Söz konusu hak gündeme bağlılık ilkesine tabi değildir. Genel kurulun istemi onaylaması halinde her bir pay sahibi veya şirket mahkemeden özel denetçi atanmasını talep edebilirken, genel kurulun istemi reddetmesi halinde bu hak ancak azınlık hakkı olarak ileri sürülebilmektedir. Bilgi alma ve inceleme hakkının konusunu oluşturan bilgi ile özel denetim talebinin konusunun aynı olması gerekmektedir. Davacının şirketin veya pay sahiplerinin zarara uğradığını ikna edici şekilde ortaya koyması beklenmektedir.

DİPNOT

  1. Hasan Pulaşlı, Şirketler Hukuku Genel Esaslar, Adalet Yayınevi, Ankara 2017, 5. baskı, s.521.
  2. Şafak Narbay, Anonim Ortaklıklarda Özel Denetim, On İki Levha Yayıncılık, 2010, s.62.
  3. 11. HD., E. 2018/1020 K. 2019/2865 T. 10.4.2019
  4. Fatıma Ezgi Çelik, “6102 Sayılı TTK Hükümlerine Göre Anonim Şirketlerde Özel Denetim”, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2019, s.15.
  5. Hasan Pulaşlı, a.g.e., s.523.
  6. Ünal Tekinalp, Reha Poroy, Ersin Çamoğlu, Ortaklıklar Hukuku, 2019, C.2, s.68.
  7. Hasan Pulaşlı, a.g.e., s.527.
  8. Halil Ali Dural, “Anonim Şirket Pay Sahibinin Genel Kurul Dışında Talep Ettiği Bilginin Genel Kurul Dışında Verilmesinin Sonuçları”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Ticaret Hukuku Anabilim Dalı Sermaye Şirketleri Hukukunda Güncel Gelişmeler Sempozyumu 2019, Yay. Haz. Alışkan, Murat/ Utkan Mersin, Bilge/Sarıkaya, Sinan, İstanbul 2020, s. 285.
  9. Fevzi Topsoy, “Anonim Şirket Pay Sahibinin Özel Denetim İsteme Hakkı”, Anonim Şirketlerde Bireysel ve Azınlık Pay Sahibi Hakları, Ed.: Erol Ulusoy, Ankara 2016, s. 315.
  10. Hasan Pulaşlı, a.g.e., s.529.
  11. Hasan Pulaşlı, a.g.e., s. 529.
  12. Şirin Güven, “6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu Çerçevesinde Anonim Şirketler Hukukunda Özel Denetim”, Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2011, C.7, S.2, s. 155.

KAYNAKÇA

  • Çelik, Fatıma Ezgi, 6102 Sayılı TTK Hükümlerine Göre Anonim Şirketlerde Özel Denetim, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2019.
  • Dural, Halil Ali, Anonim Şirket Pay Sahibinin Genel Kurul Dışında Talep Ettiği Bilginin Genel Kurul Dışında Verilmesinin Sonuçları, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Ticaret Hukuku Anabilim Dalı Sermaye
  • Şirketleri Hukukunda
  • Güncel Gelişmeler Sempozyumu 2019, Yay. Haz. Alışkan, Murat/ Utkan Mersin, Bilge/Sarıkaya, Sinan, İstanbul 2020. Güven, Şirin, 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu Çerçevesinde Anonim Şirketler Hukukunda Özel Denetim,
  • Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2011, C.7, S.2.
  • Narbay, Şafak, Anonim Ortaklıklarda Özel Denetim, On İki Levha Yayıncılık, 2010.
  • Pulaşlı, Hasan, Şirketler Hukuku Genel Esaslar, Adalet Yayınevi, Ankara 2017, 5. Baskı.
  • Tekinalp, Ünal, Reha Poroy, Ersin Çamoğlu, Ortaklıklar Hukuku, 2019, C.2.
  • Topsoy, Fevzi, Anonim Şirket Pay Sahibinin Özel Denetim İsteme Hakkı, Anonim Şirketlerde Bireysel ve Azınlık Pay Sahibi Hakları, Ed.: Erol Ulusoy, Ankara 2016.